MỘT VÀI THÔNG TIN
VỀ MÃ SỐ CHUẨN QUỐC TẾ CHO TẠP CHÍ VÀ
SÁCH, VỀ SỰ PHÂN LOẠI TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÁCH TRÌNH BÀY MỘT BÀI BÁO TRONG TẠP
CHÍ KHOA HỌC
Trần Văn
Nhung
Để có thêm thông tin cho các ứng viên chức danh giáo sư (GS), phó
giáo sư (PGS) và Hội đồng Chức danh giáo sư các cấp (HĐCDGS các cấp), chúng tôi
đã tham khảo một số tài liệu trong nước và quốc tế về sự phân loại tạp chí khoa
học và hệ thống hóa lại trong bài viết này. HĐCDGS các cấp đã nhận được nhiều
tạp chí khoa học của Việt Nam và thế giới, nhưng vẫn còn không ít tạp chí trong
nước cần phải góp ý thêm về cách trình bày một bài báo khoa học ở trong đó.
1.
Mã số ISSN cho tạp chí và mã số ISBN cho sách
ISSN (International
Standard Serial Number) là mã số chuẩn quốc tế cho xuất bản phẩm nhiều kỳ
(XBPNK), một mã được công nhận trên phạm vi toàn thế giới nhằm xác định nhan đề
của các XBPNK. Khi đã có chỉ số ISSN, thì tạp chí sẽ được quốc tế thừa nhận
chính thức và giới thiệu trên quy mô toàn cầu, hay nói nôm na là đã có
"thẻ căn cước" để đi lại trong "làng" thông tin toàn cầu.
Nhưng ISSN không liên quan đến việc bảo vệ quyền sở hữu, bản quyền hoặc bảo vệ
nhan đề của XBPNK với các nhà xuất bản khác. Khác với sự xét chọn và phân loại
theo chất lượng tạp chí khoa học của Viện Thông tin Khoa học (Institute for
Scientific Information, ISI, Hoa Kỳ) hoặc Scopus của Nhà xuất bản Elsevier (Hà
Lan), chỉ số ISSN của một tạp chí không liên quan đến chất lượng khoa học của
các bài báo được đăng ở trong đó.
Danh sách
ISSN này bao hàm và rộng hơn rất nhiều so với danh sách ISI và Scopus. Hiện
nay, danh sách ISI bao gồm khoảng 10.000 tạp chí. Cho đến tháng 5 năm 2012,
Scopus bao gồm 18.500 tạp chí về khoa học tự nhiên, công nghệ, kỹ thuật, y dược
và khoa học xã hội của hơn 5.000 nhà xuất bản (15% của Elsevier và 85% của các
nhà xuất bản quốc tế khác). Danh sách ISSN bao gồm khoảng 1,3 triệu tên XBPNK
(xem mô tả ở hình dưới). Thế nhưng ở Việt Nam vẫn còn một số tạp chí chưa đăng
ký để có chỉ số ISSN. Từ năm
2012, chỉ những bài báo khoa học được đăng ở các tạp chí có chỉ số ISSN mới
được Hội đồng Chức danh giáo sư các cấp xem xét, tính điểm.
Văn phòng Hội
đồng Chức danh giáo sư nhà nước (HĐCDGSNN) xin kiến nghị các ban biên tập tạp
chí khoa học trong cả nước, sau khi tạp chí đã được Cục Xuất bản, Bộ Thông tin
và Truyền thông, cấp Giấy phép xuất bản (xem như là "giấy khai
sinh"), cần phải làm tiếp thủ tục đăng ký (miễn phí) mã số chuẩn quốc tế
ISSN (để làm "thẻ căn cước") tại: Trung tâm ISSN Việt Nam, Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ
Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, Số 24, Lý Thường Kiệt, Q. Hoàn Kiếm, Hà
Nội, Phòng 310 (tầng 3), ĐT: 04-39349116, Fax: 04-39349127, E-mail: Tranhanh@vista.gov.vn, website:
vista.vn.
Thêm vào đó,
theo chúng tôi biết thì mới có rất ít sách đã được xuất bản tại Việt Nam có mã
số chuẩn quốc tế ISBN (International
Standard Book Number). Đây là mã số chuẩn quốc tế để xác định một quyển sách.
Trên thế giới, khái niệm và việc đăng ký mã số ISBN cho sách được bắt đầu từ
những năm 1966-1970 và đã trở thành thông lệ, còn ở ta mới từ năm 2007. Đây là
việc làm tuy nhỏ nhưng lại cần thiết để chuẩn hoá công việc xuất bản và hội
nhập quốc tế. Văn phòng HĐCDGSNN
sẽ kiến nghị HĐCDGS các cấp, trong tương lai gần, chỉ xem xét tính điểm những
cuốn sách khoa học đã được xuất bản nhưng có mã số ISBN. Việc đăng ký mã số
chuẩn quốc tế ISBN được thực hiện tại: Cục Xuất bản, Bộ Thông tin và Truyền
thông, Số 10, Đường Thành, Hà Nội, ĐT: 04-39233152 và 04-39233153.
2. Phân loại ISI
Viện Thông tin khoa
học (Institute for Scientific Information, ISI, Hoa Kỳ) đã xét chọn chất lượng
của các tạp chí trên thế giới một cách khắt khe và kỹ lưỡng để đưa vào cơ sở dữ
liệu của họ. Mặc dù vẫn còn có những ý kiến chưa thống nhất, nhưng ISI vẫn là
một trong rất ít cách phân loại được thừa nhận và sử dụng rộng rãi khi bàn luận
về chất lượng khoa học của các công trình nghiên cứu. Liên hợp quốc, các Chính phủ và
các Tổ chức quốc tế thường
sử dụng thống kê của ISI trong quản lý và hoạch định các chính sách khoa học, kỹ thuật. Các thống kê và
đánh giá về khoa học, công nghệ và kỹ thuật nếu không theo ISI thì bị lệch so
với thống kê quốc tế.
ISI lúc đầu (năm
1960) chỉ bao gồm tập hợp SCI (Science Citation Index) với khoảng khoảng 4.000
tạp chí khoa học tự nhiên, kỹ thuật, công nghệ có chất lượng cao và truyền
thống lâu đời nhất trên thế giới (http://science.thomsonreuters.com/cgi-bin/jrnlst/jlsubcatg.cgi?PC=K). Về sau SCI
mở rộng thành tập hợp SCIE (Science Citation Index Expanded) với khoảng 7.000
tạp chí khoa học tự nhiên, kỹ thuật, công nghệ xuất bản từ năm 1900 đến nay (http://science.thomsonreuters.com/cgi-bin/jrnlst/jlsubcatg.cgi?PC=D). Hiện nay,
ISI còn bao gồm tập hợp SSCI (Social Science Citation Index) với hơn 2.000 tập
chí xuất bản từ năm 1956 đến nay và A&HCI (Arts & Humanities Citation
Index) với hơn 1.200 tập chí xuất bản từ năm 1975 đến nay. Như vậy, ISI là tập
hợp bao hàm cả SCI, SCIE, SSCI và A&HCI với tổng cộng khoảng 10.000 tạp chí
khoa học có chất lượng cao, trong tổng số hàng trăm nghìn tạp chí "thượng
vàng hạ cám" trên thế giới.
Chất lượng của các
tạp chí ISI chủ yếu được đánh giá dựa trên qui trình kiểm duyệt để đăng bài và
các thống kê về chỉ số được trích dẫn của các bài báo đăng trên tạp chí đó
thông qua chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor, IF). Các chỉ số khoa học từ nguồn
ISI đã được Tổ chức xếp hạng đại học của Đại học Giao thông Thượng Hải (Trung
quốc) sử dụng để đánh giá số lượng, chất lượng nghiên cứu khoa học và xếp hạng
các trường đại học trên thế giới. Khi không có công bố các kết quả nghiên cứu
trên các tạp chí ISI thì các trường đại học, các cơ sở nghiên cứu khoa học sẽ
không bao giờ lọt được vào bảng xếp hạng quốc tế nào.
Để dễ hình dung,
chúng tôi tạm phác hoạ sơ đồ mô tả sự phân loại tạp chí khoa học theo ISI và chỉ số ISSN đối với tạp chí,
ISBN đối với sách như sau:
3. Phân loại
Scopus
Như đã nói ở trên, hiện nay, bên cạnh phân loại ISI, nhiều tổ chức xếp hạng
thế giới, ví dụ như Tổ chức xếp hạng các cơ sở nghiên cứu khoa học SCIMAGO (http://scimagojr.com) hoặc Tổ
chức xếp hạng đại học (QS World University Rankings, http://www.topuniversities.com), ..., còn
sử dụng cơ sở dữ liệu từ nguồn Scopus (được xây dựng từ tháng 11 năm 2004) của
Elsevier (Hà Lan). Để được liệt kê vào danh sách Scopus, các tạp chí cũng được
lựa chọn nghiêm ngặt. Số lượng tạp chí nằm trong Scopus gần gấp đôi số lượng
nẳm trong ISI, nhưng không bao gồm tất cả mà chỉ chứa khoảng 70% số lượng tạp
chí của ISI. Tuy nhiên, nguồn Scopus chỉ bao gồm các bài báo xuất bản từ năm
1995 trở lại đây. Cách đánh giá chất lượng các tạp chí của Scopus cũng dựa vào
chỉ số ảnh hưởng IF, nhưng trang web của Scopus (http://www.scopus.com) rất tiện
ích khi sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, từ tra cứu tài liệu đến đánh giá
tình hình nghiên cứu khoa học của các cá nhân và các cơ sở đào tạo, nghiên cứu,
... Các số liệu của Scopus đã được SCIMAGO sử dụng để đánh giá, xếp hạng các
tạp chí khoa học và các cơ sở khoa học. Theo số liệu đó, trong số hơn 2.800 cơ
sở nghiên cứu mạnh ở trên thế giới, Việt Nam chúng ta đã có tên 3 đơn vị: Viện
KH-CN Việt Nam, ĐHQG TPHCM và ĐHQG HN. Đặc biệt, trang web SCIMAGO (http://scimagojr.com) mở miễn
phí, trong đó các tạp chí được xếp hạng chung và xếp hạng theo từng lĩnh vực và
ngành hẹp, rất thuận tiện để Hội đồng chức danh giáo sư các cấp tra cứu, đánh
giá chất lượng của các tạp chí khoa học quốc tế và bài báo khoa học liên quan.
Cho đến nay, Việt Nam chưa có tạp chí khoa học nào được lọt vào danh sách
ISI. Bộ KH-CN, Viện KH-CN Việt Nam và các cơ quan liên quan đã và đang cố gắng
giới thiệu một số tạp chí khoa học của ta ra quốc tế để chúng ta có thể có được
những tạp chí khoa học đầu tiên đạt chuẩn quốc tế ISI. Rất mừng là, vừa qua tạp
chí toán học Acta Mathematica Vietnamica của Viện Toán học (Viện KH-CN Việt
Nam) lần đầu tiên được lọt vào danh sách Scopus. Các quốc gia trong cộng đồng
ASEAN như Malaysia đã có 48 tạp chí và Thái Lan đã có 21 tạp chí được công nhận
để xếp vào hệ thống Scopus.
Chúng ta có thể tham khảo cách đánh giá các công bố quốc tế khi tài trợ cho
các đề tài nghiên cứu cơ bản của Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghê Quốc gia
(NAFOSTED, website: http://nafosted.gov.vn). Cần phải
nhấn mạnh thêm rằng: Đối với nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam,
công bố quốc tế không chỉ là một đòi hỏi quan trọng đối với các nhà khoa học
trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ, mà ngay cả đối với các
lĩnh vực khoa học xã hội, nhân văn,... Gần đây, khi Trung Quốc tăng cường lấn
chiếm trên Biển Đông, thì chúng ta càng thấy rõ tầm quan trọng to lớn của những
tiếng nói và tài liệu có căn cứ khoa học trên các diễn đàn quốc tế của các nhà
khoa học Việt Nam trong các lĩnh vực như khảo cổ, lịch sử, địa lý, biển đảo,
luật quốc tế, ngoại giao,... để bảo vệ chủ quyền lãnh thổ của Tổ quốc.
4.
Chỉ số H và IF
Khi xếp hạng (tương đối chính xác) các tạp chí khoa học trên thế giới người
ta thường dựa vào các chỉ số “đo” chất lượng khoa học của tạp chí, ví dụ chỉ số
ảnh hưởng IF (Impact Factor) và chỉ số H (H-index). “Rất khó đánh giá chất
lượng các công trình nghiên cứu khoa học, vì cộng đồng khoa học vẫn chưa nhất
trí một chuẩn mực thống nhất cho tất cả các lĩnh vực nghiên cứu”. Tuy nhiên,
hai chỉ số (có quan hệ với nhau) thường được sử dụng để ước định chất lượng của
một công trình nghiên cứu khoa học là chỉ số ảnh hưởng và số lần trích dẫn
(citation index). Theo định nghĩa được công nhận, hệ số ảnh hưởng IF là số lần
trích dẫn hay tham khảo trung bình các bài báo mà tạp chí đã công bố hai năm
trước. Do đó, những công trình nghiên cứu được công bố trên các tạp chí có hệ
số ảnh hưởng cao, ví dụ như Science, Nature, ..., thường có chất lượng khoa học
rất cao. Tuy nhiên, hệ số ảnh hưởng của tạp chí cũng còn phụ thuộc vào các
ngành khoa học khác nhau.
Năm 2005, nhà vật lý người Mỹ Jorge Hirsch của Đại học California ở San
Diego đã đưa thêm chỉ số H (H-index)
để đánh giá các kết quả khoa học và làm cơ sở so sánh đóng góp khoa học của các
nhà khoa học khác nhau (trong cùng lĩnh vực). Theo Jorge Hirsch thì một
nhà khoa học có chỉ số H nếu trong số N công trình của ông ta có H công trình
khoa học (H < N) có số lần trích dẫn của mỗi bài đạt được từ H trở lên. Như vậy, chỉ số H chứa đựng được cả
hai thông tin: số lượng (số các bài báo được công bố) và chất lượng, tầm ảnh
hưởng (số lần được các nhà khoa học khác trích dẫn) của hoạt động khoa học.
Jorge Hirsch cũng đã xem xét chỉ số H cho một số nhà khoa học và đưa ra
nhận xét rằng, trong lĩnh vực vật lý lý thuyết, các nhà khoa học Mỹ thành công
(successful) sẽ có chỉ số H =
20 sau 20 năm; một nhà khoa học nổi tiếng (outstanding)
sẽ có chỉ số H = 40 sau 20 năm; thiên tài khoa học (truly unique individual) sẽ có chỉ số H = 60 sau 20 năm. Jorge Hirsch cũng đã đề nghị rằng ở Mỹ một
nhà khoa học có thể bổ nhiệm phó giáo sư (associate
professor) nếu
có chỉ số H khoảng 12 và giáo sư (full
professor) nếu H vào khoảng 18. Các nhà khoa học được giải thưởng
Nobel thường có chỉ số H trong khoảng từ 35 đến 100. Chỉ số H cao nhất của một
số lĩnh vực khác như hoá - lý: 100, sinh học: 160, khoa học máy tính: 70, trong
khi đó lĩnh vực kinh tế học có chỉ số H vào khoảng 40.
Thiết nghĩ, khi đánh giá các ứng viên để trao giải thưởng khoa học hoặc để
công nhận đạt tiêu chuẩn và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, nếu chúng
ta tham khảo thêm chỉ số H của ứng viên đó thì sẽ có thêm thông tin về mức độ
ảnh hưởng của ứng viên đó trong cộng đồng khoa học cùng lĩnh vực. Hiện nay việc
tìm chỉ số H của bất cứ nhà khoa học học nào đều rất đơn giản nhờ trang web của
Scopus.
5. Một vài lưu ý
khi trình bày bài báo trong các tạp chí khoa học
Gần đây, sau
khi làm việc với 27 HĐCDGS ngành, liên ngành để tính điểm bài báo được đăng
trong các tạp chí khoa học và tính điểm sách khoa học của các ứng viên giáo sư,
phó giáo sư, Văn phòng HĐCDGSNN xin nêu lên một số nhận xét bước đầu như sau:
Cho đến nay, theo yêu
cầu của HĐCDGSNN, hầu hết các tạp chí khoa học của nước ta, nơi đăng những bài
báo khoa học của các ứng viên, đã được đăng ký mã số chuẩn quốc tế cho xuất bản
phẩm nhiều kỳ ISSN. HĐCDGSNN đã quy định từ năm 2012 trở đi chỉ những bài báo
khoa học được đăng trong các tạp chí có chỉ số ISSN mới được các hội đồng chức danh giáo sư các cấp
xem xét, tính điểm. Xin lưu ý thêm rằng, trong Thông tư số 10/2009/TT-BGDĐT
ngày 07 tháng 5 năm 2009 về Quy chế đào tạo trình độ tiến sĩ và trong Thông tư
sửa đổi, bổ sung, số 05/2012/TT-BGDĐT ngày 15 tháng 02 năm 2012, Bộ GD-ĐT cũng
đã quy định, khi nghiên cứu sinh bảo vệ luận án tiến sĩ, nếu có những bài báo
khoa học được đăng ở trong nước, thì chỉ được sử dụng những bài báo đã được
công bố trên các tạp chí mà HĐCDGSNN tính điểm (xem “Văn bản pháp quy và tài liệu
hướng dẫn về việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh GS, PGS năm 2012” của
HĐCDGSNN). Bộ GD-ĐT cũng đã khuyến khích nghiên cứu sinh đăng bài trên các tạp chí khoa học quốc tế có uy tín được
liệt kê tại địa chỉ http://science.thomsonreuters.com/mjl/.
Theo thông lệ quốc tế thì khi một bài
báo khoa học được đăng trên tạp chí thường kèm theo các thông tin sau đây: Ngày
tòa soạn nhận được bài báo /received, ngày phản biện đánh giá, yêu cầu sửa chữa
lại bài báo (nếu có)/revised, ngày bài báo được đăng/accepted for publication,
tóm tắt bài báo/summary/abstract (nếu bài báo được viết bằng tiếng Việt thì nên
có tóm tắt bằng tiếng Anh), các mã số phân loại chuyên ngành của bài
báo/subject classification, các từ khóa trong bài báo/keywords, tài liệu tham
khảo khi viết bài báo/references,... Văn phòng HĐCDGSNN kiến nghị Hội đồng Chức
danh giáo sư các cấp: Để tiếp cận các quy chuẩn quốc tế, trong một tương lai
gần, chỉ nên xem xét những bài báo khi được đăng ở trong nước đã có đủ các
thông tin nêu trên. Mặc dù chúng ta biết rằng một bài báo khoa học được đăng ở
trong nước với đầy đủ các thông tin như trên chưa hẳn chất lượng khoa học đã
cao.
Lời cám ơn: Trong khi chuẩn bị tài liệu này, chúng tôi đã
nhận được những góp ý và bổ sung rất có giá trị của GS Phạm Duy Hiển và GS
Nguyễn Hữu Đức. Phần nói về Scopus và Scimago trong bài này là nhờ đóng góp của
GS Nguyễn Hữu Đức.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Phạm Duy Hiển, A
comparative study of research capabilities of East Asian countries and
implications for Vietnam, High
Educ., (Springer), Vol. 60, p. 615-626, 2010.
2. Phạm Duy Hiển, Nguyễn Văn Tuấn, Nguyễn Hữu Đức, Phạm Đức Chính, thông qua các đường
link:
4. Nguồn thông tin từ Trung
tâm ISSN Việt Nam, Cục
Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ và từ Cục
Xuất bản, Bộ Thông tin và Truyền thông.
